Dziecko nadpobudliwe

autor: Stanisława Jarosz psycholog PPP w Starym Sączu

Nadpobudliwość psychoruchowa jest to zespół objawów dotyczących sfery poznawczej emocjonalnej i ruchowej dziecka.

Nadpobudliwość w sferze ruchowej przejawia się nadmierną ruchową ekspansywnością nie związaną z wykonywanym przez dziecko zadaniem. Ruchy dziecka nadpobudliwego są duże, zamachowe, chaotyczne.

Dziecko takie:

z trudnością pozostaje w jednym miejscu, często biega, wspina się na meble,
często niespokojnie porusza rękami lub nogami, wierci się na krześle,
opuszcza siedzenie w sytuacjach, w których oczekiwane jest utrzymanie pozycji
siedzącej,
często chodzi po pomieszczeniu w sytuacjach, gdy jest to zachowanie niewłaściwe (w szkole, u lekarza, w kościele),
często ma trudności ze spokojnym bawieniem się lub odpoczywaniem,
biega jak nakręcone,
jest nadmiernie gadatliwe .

W sferze poznawczej nadruchliwość najbardziej dotyka koncentrację uwagi. Obserwuje się krótki czas skupienia uwagi, trudność w koncentracji, małą selektywność uwagi ,dużą jej przerzutność, łatwe rozpraszanie jej pod wpływem zewnętrznych bodźców, trudność w skierowaniu uwagi na określony cel oraz trudności w jej utrzymaniu na określonym zadaniu. Zaburzona uwaga automatycznie zaburza procesy pamięciowe. Nadpobudliwość sferze poznawczej przejawia się również w pochopności i pobieżności w myśleniu. Odpowiedzi dziecka nie poprzedza dostateczna analiza i wnioskowanie.

W rzeczywistości na co dzień :

dziecko nie jest w stanie skupić się na szczegółach . Podczas zajęć szkolnych lub przy wykonywaniu innych czynności popełnia błędy wynikające z niedbałości ,
często ma trudności z utrzymaniem uwagi na czynnościach związanych z zabawą ,
często wydaje się nie słuchać tego co się do niego mówi,
często nie stosuje się do podawanych instrukcji i ma kłopoty z dokończeniem zadań szkolnych i wypełnianiem codziennych obowiązków nie z powodu niezrozumienia poleceń,
ma trudności z zorganizowaniem sobie pracy lub innych zajęć,
nie lubi, ociąga się lub unika rozpoczęcia zajęć wymagających dłuższego wysiłku umysłowego( nauka odrabianie lekcji),
często gubi rzeczy niezbędne do zajęć(zabawki, przybory szkolne,itp.,
łatwo rozprasza się pod wpływem bodźców,
często zapomina o czynnościach dnia codziennego,

Nadpobudliwość w sferze emocji (impulsywność), to wzmożona wrażliwość przejawiająca się łatwym powstawaniem reakcji emocjonalnych o dużej sile, niewspółmiernych do bodźca.

Najczęściej u dzieci nadpobudliwych dominuje nadwrażliwość w zakresie emocji prostych, prowadząca do silnych, ale krótkotrwałych wybuchów afektu. Dzieci te bardzo szybko i z bardzo błahych powodów gniewają się, złoszczą, obrażają, płaczą, są zapalczywe, wybuchowe i kłótliwe. Ich reakcje przybierają często formę agresji słownej lub fizycznej. Angażują się w każdy konflikt. W stanie emocjonalnego pobudzenia trudno się z nimi porozumieć- nie przyjmują żadnych argumentów. Dzieci te często określa się jako niedojrzałe emocjonalnie.

Impulsywność na co dzień przejawia się następująco:

dziecko często wyrywa się do odpowiedzi zanim pytanie zostanie sformułowane w całości,
często ma kłopoty z zaczekaniem na swoją kolej, wszystko musi być natychmiast,
często przerywa dorosłym rozmowę lub zabawę innym dzieciom
płacze, krzyczy, złości się, jest wyraźnie niezadowolone jak coś jest nie po jego myśli,
ulega częściej niż inne dzieci urazom, wypadkom.

Jak postępować z dzieckiem nadpobudliwym?

Nadpobudliwość jest problemem a nie wymówką. Nie możemy zmienić podstawowych reguł, norm i zasad jakimi kieruje się większość ludzi. Nie możemy zmieniać całego świata i dostosować go do potrzeb nadpobudliwego dziecka. Dziecko nadpobudliwe musi nauczyć się przestrzegać tych reguł, nawet jeśli będzie mu to przychodziło bardzo trudno. Można jednak oczekiwać od otoczenia odrobiny zrozumienia , a dziecko można uczyć radzić sobie z samym sobą.

Pomocą dla dziecka nadpobudliwego jest tworzenie zewnętrznej struktury, spójnych reguł, dokładnego planowania tego co ma robić, jasnych oczekiwań ze strony dorosłych a także ustalonych konsekwencji pozytywnych - nagród, pochwał w przypadku oczekiwanych zachowań i negatywnych konsekwencji w sytuacji złamania zasad.

System norm i zasad jaki powinien panować w Państwa domu czy w klasie to taki, który jest zgodny z Państwa światopoglądem i normami społecznymi. To rodzic, nauczyciel wyznacza kierunek w jakim ma podążać jego dziecko , uczeń.

Normy i zasady w domu czy klasie muszą być stałe, jasno powiedziane czy nawet zapisane i wywieszone w widocznym miejscu. Powinny być krótkie - ułatwi to zapamiętanie ich i przestrzeganie przez dziecko, które ma problemy z uwagą. Zasady obowiązują wszystkich. Np. normą jest szacunek w stosunku do drugiego człowieka ; zasadą: mówimy dzień dobry, nie spóźniamy się i itp.

Z zasadami i normami ściśle wiążą się konsekwencje. Konsekwencje pomagają utrzymać dyscyplinę a nie są zależne od humoru osoby dorosłej.

Czasem konsekwencje są bardzo proste i naturalnie wynikające ze złamania zasady: np. jeśli nie odrobisz lekcji musisz liczyć się ze złym stopniem czy uwagą, jak dotkniesz gorącego żelazka sparzysz się. Są również konsekwencje regulaminowe (ustalone) typu: jeśli zrobisz to i to, to wtedy to....Aby konsekwencje były skuteczne muszą być wcześniej wprowadzone w życie np. jeżeli nie wrócisz o umówionej godzinie, będziesz musiał przez tydzień wracać pół godziny wcześniej itp. Konsekwencją może być ograniczanie przywilejów i odmawianie przyjemności, można również odmówić dziecku swojej uwagi. Konsekwencje musza być ściśle przestrzegane to znaczy, że jeśli dziecko złamie umowę, zasadę będzie zawsze musiało liczyć się z konsekwencją.

Rownie ważną metodą, a dla nadpobudliwych dzieci bardzo skuteczną jest chwalenie i nagradzanie pożądanych zachowań.

Jak skutecznie chwalić?

Dobrze jest dokładnie opisywać zachowanie, które nam się podoba np. podoba mi się jak wykonujesz moje polecenie - zamiast dziękuję,
Pochwal natychmiast jak tylko zauważysz właściwe zachowanie,
Zauważ i pochwal wszystkie oznaki poprawy. Nie czekaj na wielkie zmiany. Dla dziecka nadpobudliwego ważna jest pochwała za rzeczy, które innym dzieciom przychodzą bez większego wysiłku. Np. Jesteś cierpliwy. Pamiętałeś żeby podnieś rękę do góry. Otworzyłeś książkę na właściwej stronie itp.
Staraj się by w pochwale nie było ani cienia krytyki. Nie należy: Powinieneś zawsze mieć taki porządek na biurku. Lepiej powiedzieć : Twoje biurko wygląda doskonale.
Zamiast : Wreszcie zapamiętałeś to co było zadane, lepiej powiedzieć - cieszę się, że pamiętałeś o dzisiejszej pracy domowej.
Zauważaj publicznie jego starania ( pochwal do rodzica w obecności ucznia, pochwal przy babci czy cioci)
Chwal często. Ważne jest, aby utrzymywać przeważająca liczbę wzmocnień pozytywnych w stosunku do negatywnych konsekwencji.

Nagrody

Nagroda ma być bodźcem wzmacniającym pozytywne postępowanie, zachęcającym do solidnej nauki, pracy, do zachowań znajdujących uznanie.

Nagroda:

wzmacnia wiarę dziecka we własne siły, możliwości,
realizuje potrzebę uznania i sukcesu,
zachęca do podejmowania coraz trudniejszych zadań,
dostarcza dodatnich uczuć, radości i dobrego samopoczucia,
wzmacnia więzi uczuciowe z osobami, które nagradzają.

Nagrodą może być:

poświęcenie dodatkowego czasu, uwagi dziecku,
obdarzenie zaufaniem - powierzenie odpowiedzialnego zadania, zrobienie zakupów itp.,
dla dzieci starszych samodzielne dysponowanie wolnym czasem, samodzielne rozdysponowanie jakiejś kwoty, którą dziecko posiada.

Nagradzać można również stosując system żetonowy, zbieranie punktów. Chcąc wyeliminować jakieś dokuczliwą formę zachowania u dziecka, umawiamy się z nim, że codziennie będzie mógł zdobyć punkt czy "słoneczko" jak będzie się starał dobrze zachować. Należy ustalić za ile punktów jaka będzie nagroda. Nie należy zabierać dziecku raz przyznanych punktów( gdy np.. w innej sytuacji źle się zachowa).

Jak odrabiać lekcje z dzieckiem nadpobudliwym? (ważne dla rodziców)

Dla wielu rodziców dzieci nadpobudliwych odrabianie lekcji to prawdziwa bitwa. Po pierwsze jak nakłonić dziecko, aby od razu usiadło do lekcji. Samo zabieranie się do pracy trwa godzinami. Po drugie jak spowodować by dziecko w czasie właściwego odrabiania lekcji zajmowało się zeszytem i książką, a nie wszystkim innym. Proste zadanie jest robione bardzo długo i to z dużą ilością błędów.

Moment siadania do lekcji jest trudny dla większości dzieci, a szczególnie dla nadpobudliwych.

Często dziecko nadpobudliwe unika momentu rozpoczęcia nauki, przekładając go na coraz późniejszy termin, wymyślając tysiące powodów zwłoki.
Dość skuteczne jest wspólne umówienie się z dzieckiem na konkretną godzinę i ustalenie konsekwencji, jeśli ta umowa nie będzie dotrzymana. Trzeba dziecku kilka razy przypomnieć, że np. za 10,15 czy 5 min idzie do lekcji.

Jedną z przyczyn, która opóźnia rozpoczęcie odrabiania zadań domowych są kłopoty dziecka ze zorganizowaniem sobie pracy. Dziecko wielokrotnie wstaje i szuka potrzebnych pomocy.

Warto jest przeprowadzić go przez ten trudny moment pomagając mu i przypominając co ma zabrać ze sobą na biurko.

Dziecko nadpobudliwe potrzebuje , aby rodzic był przy nim i pomagał mu w odrabianiu lekcji przez dłuższy czas niż dzieje się to w przypadku innych dzieci. Dlatego lepiej od razu założyć, że będzie się te lekcje wspólnie odrabiało.

Następnie trzeba spróbować ograniczyć do minimum ilość bodźców docierających do dziecka. Zabieramy od dziecka wszystko co może go rozpraszać.
Najlepiej ustawić biurko przodem do białej ściany. Na biurku pozostaje tylko zeszyt, książki i długopis. Okno zamykamy.

Ustalamy czas odrabiania lekcji wtedy, gdy w domu jest najmniejszy ruch.

Dla dziecka nadpobudliwego skupienie uwagi na 15-20 min jest dużym wysiłkiem. Po pewnym czasie przestaje kojarzyć 2+2 staje się problemem. Oznacza to, że dziecko wyczerpało już swoje możliwości koncentracji uwagi. W takim momencie warto jest zrobić mu kilka minut przerwy. Ważne jest by w jej czasie dziecko nie rozpoczynało zajęcia, od którego trudno go będzie oderwać.

Zalecenia do pracy z dzieckiem nadpobudliwym

Wykorzystanie zasobów energii dziecka w pracach na rzecz klasy i szkoły. Powierzenie mu odpowiedzialnego zadania.
Przeznaczenie miejsca w klasie blisko biurka nauczyciela. Sąsiad w ławce powinien być osobą spokojną i zrównoważoną.
Dzielenie pracy powierzonej dziecku na małe odcinki i takie planowanie, by dziecko daną czynność mogło ukończyć w całości.
Cel, do którego ma prowadzić działanie dziecka nie może być zbyt odległy, odroczony w czasie.
Zakres obowiązków powierzonych dziecku nie powinien być zbyt szeroki. Nie może być obarczane jednocześnie wieloma zadaniami.
Częste przypominanie o zobowiązaniach, w atmosferze pozbawionej napięć, złości, wymówek czy kar.
Unikanie nadmiernej krytyki, pokpiwania, żartowania z dziecka.
Skłanianie dziecka do finalizowania rozpoczętych działań. Pomoc pozwalająca na osiągnięcie celu i zakończenie zadania.
Unikać wyrywania do odpowiedzi lecz przygotowanie do niej poprzez naprowadzanie na określony temat.
Przerwy w czasie pracy umysłowej nie mogą być wykorzystane na żywiołowe, chaotyczne zabawy czy ekscytujące zajęcia.
W sytuacjach konfliktowych odroczyć rozwiązanie problemu do chwili wyciszenia i wygaśnięcia emocji u dziecka.
Omawianie zaistniałych sytuacji społecznych ze wskazaniem na właściwe postępowanie.
Skłanianie do refleksji i krytycznej oceny własnego zachowania dziecka.
Prowadzenie rozmów o charakterze wychowawczym w atmosferze bezpieczeństwa, bez agresji i wywoływania poczucia winy.
Nie hamować nadmiernej aktywności dziecka, lecz stałe, dyskretne ukierunkowanie jej na właściwy cel.
Nie stosować kary ograniczenia swobodnego poruszania się (np. stanie w kącie).
Stosowanie jasnego i zrozumiałego dla dziecka systemu reguł rządzących życiem klasy.
Konsekwentne egzekwowanie od dziecka przestrzegania określonych norm i ustaleń (stałe godziny na naukę, zabawę, itp.).
Dostrzegać nawet niewielką poprawę w postępowaniu dziecka, wzmacniać pozytywne przejawy zachowania.
Zachowań związanych z nadpobudliwością dziecka nie traktować w kategoriach złośliwości. Nie karać dziecka za jego ruchliwość, żywość.
Polecenia przeznaczone dla dziecka winny być krótkie, hasłowe. (Dziecko nadpobudliwe słyszy tylko 50% z tego co się do niego mówi).
Stałe pory odrabiania lekcji, wtedy, gdy w domu jest najmniejszy ruch.
Akceptacja dziecka - to nie jest jego wina, że jest dzieckiem nadpobudliwym.

Praca z dzieckiem nadpobudliwym wymaga dużo cierpliwości i wyrozumiałości, a efekty nie będą natychmiastowe.

Korzystając z informacji zdobytych na szkoleniu
opracowała Stanisława Jarosz psycholog PPP w Starym Sączu